सहकारमहर्षीचा जीवनपट

आप्पासाहेब मारुतराव झांजुर्णे

  करमाळा तालुक्यातील राजकीय आणि सामाजिक पटावर आपल्या कर्तृत्वाचा आणि सहकाराचा एक वेगळाच ठसा उमटवणारे नेतृत्व म्हणजे आप्पासाहेब मारुतराव झांजुर्णे. शून्य ते शिखरा पर्यंतचा त्यांचा हा प्रवास अत्यंत संघर्षमय, प्रेरणादायी आणि रंजक आहे.

 बालपण आणि शैक्षणिक जडणघडण:  नेतृत्वाचे पहिले पाऊल

१ जून १९५५ रोजी जन्मलेल्या आप्पासाहेबांचे प्राथमिक शिक्षण बेनवडी (ता. कर्जत) येथे झाले. पुढील शिक्षणासाठी ते कर्जतच्या जिल्हा परिषद शाळेत आणि त्यानंतर पुण्याच्या मॉडर्न हायस्कूलमध्ये गेले. १९७२ मध्ये त्यांनी अकरावीची परीक्षा ‘डिस्टिंक्शन’ मिळवून उत्तीर्ण केली. कुशाग्र बुद्धिमत्ता लाभलेल्या आप्पासाहेबांनी मॉडर्न हायस्कूलमध्ये असतानाच महाराष्ट्रातील पहिली शालेय विद्यार्थी संघटना स्थापन करून आपल्यातील नेतृत्वगुणांची पहिली चमक दाखवली.

     पुढे कोल्हापूरच्या कृषी महाविद्यालयात (Agriculture College) प्रवेश घेतल्यानंतर, शेतकरी कुटुंबातून येणाऱ्या नवीन विद्यार्थ्यांना प्रवेश प्रक्रियेत मदत करण्याचे मोठे सामाजिक काम त्यांनी केले. याच सेवाभावामुळे ते कॉलेजच्या चौथ्या वर्षी कृषी महाविद्यालय, कोल्हापूरचे जनरल सेक्रेटरी (GS) म्हणून निवडून आले. आप्पासाहेब स्वतः उच्चशिक्षित असल्याने त्यांना शिक्षणाचे महत्त्व ठाऊक होते. म्हणूनच त्यांनी केवळ स्वतःच्या मुलांनाच नव्हे, तर आपल्या भावा-बहिणींच्या मुलांनाही उच्चशिक्षित करण्याचा विडा उचलला. यासाठी त्यांनी १९८५ साली पुण्यात स्वतःचे घर घेतले आणि सर्व मुलांच्या उच्च शिक्षणाची उत्तम सोय केली. त्यांच्या या दूरदृष्टीमुळे सर्व मुले उच्चशिक्षित झाली आणि त्यांनी संपूर्ण झांजुर्णे परिवाराचे नाव लौकिक मोठ्या प्रमाणावर वाढवले.

*राजकारणात प्रवेश आणि ‘किंगमेकर’ची भूमिका*

   शिक्षण पूर्ण करून आप्पासाहेब आपल्या रामवाडी या गावी परतले. याच काळात त्यांच्या जीवनात सहकार महर्षी शंकरराव मोहिते पाटील आले. आप्पासाहेबांमधील धमक ओळखून त्यांनी त्यांना सक्रिय राजकारणात आणले आणि करमाळा तालुका युवक काँग्रेसचे अध्यक्षपद दिले.त्यानंतर सलग १६ वर्षे ते पंचायत समितीचे सदस्य होते. पद केवळ सदस्याचे असले, तरी संपूर्ण पंचायत समितीचा कारभार आप्पासाहेब आपल्या पुढाकाराने आणि जबाबदारीने हाकत असत. तालुक्यातील तरुण रक्ताला एकत्र करून त्यांनी तत्कालीन बळासाहेब जगताप यांचा पराभव केला आणि पोरेवाडी-केमचे येथील रावसाहेब पाटील यांना आमदार म्हणून निवडून आणले. येथूनच करमाळ्याच्या राजकारणात ‘किंगमेकर’ म्हणून त्यांचे वजन वाढले.

*सहकार क्षेत्रातील क्रांती आणि ‘रामवाडी’ केंद्रस्थान*

     आपल्या रामवाडी गावाशेजारच्या पाच छोट्या गावांना एकत्र करून आप्पासाहेबांनी २०२१ एकरची सहकारी उपसा सिंचन योजना (Lift Irrigation) यशस्वी करून दाखवली. या एका प्रकल्पामुळे तालुक्यातील हजारो एकर जमीन सुजलाम् सुफलाम् झाली आणि आप्पासाहेबांचे राजकीय-सामाजिक वजन गगनाला भिडले.

*रामवाडी – सत्तेचे केंद्र*: 

    तालुक्यातील आमदार, जिल्हा परिषद सदस्य, पंचायत समिती की मार्केट कमिटी… कोणाला कुठे संधी द्यायची, याची सर्व राजकीय गणिते आणि गुप्त खलबते रामवाडी या छोट्याशा गावातून आप्पासाहेबांच्या उपस्थितीत ठरू लागली.

बंद अवस्थेत असलेल्या करमाळा तालुक्याच्या पहिल्या सहकारी ‘श्री आदिनाथ सहकारी साखर कारखाना’ सुरू करण्यात आप्पासाहेबांचा मोठा वाटा होता. ते सलग १० वर्षे या कारखान्याचे संचालक (डायरेक्टर) राहिले. याच काळात त्यांचे देशाचे नेते आदरणीय शरदचंद्रजी पवार आणि माजी उपमुख्यमंत्री विजयसिंह मोहिते पाटील यांच्याशी अत्यंत घनिष्ठ संबंध आले. “जिल्ह्यात आप्पासाहेब झांजुर्णे म्हणजे शरद पवारांचा थेट माणूस” ही त्यांची ओळख दृढ झाली.

 शरद पवार साहेबांचे परम विश्वासू: 

     माढा लोकसभा आणि ऐतिहासिक हेलिकॉप्टर प्रवास

आदरणीय शरद पवार साहेब आणि आप्पासाहेब यांच्यातील नाते किती अतूट आणि विश्वासाचे होते, याची प्रचिती माढा लोकसभा निवडणुकीच्या वेळी संपूर्ण सोलापूर जिल्ह्याने पाहिली. जेव्हा पवार साहेब माढ्यातून लोकसभा निवडणूक लढवणार होते, तेव्हा मतदारसंघाची संपूर्ण अभ्यास पाहणी करून गोपनीय अहवाल देण्याची अत्यंत महत्त्वाची जबाबदारी जिल्ह्यातील मोजक्या मातब्बर नेत्यांना न देता, पवार साहेबांनी केवळ आप्पासाहेबांवर सोपवली होती. विशेष म्हणजे, पवार साहेब माढा मतदारसंघातून चाचपणी करत असल्याची बातमी संपूर्ण जिल्ह्यात केवळ आणि केवळ आप्पासाहेबांनाच ठाऊक होती.

पवार साहेब माढ्यातून लढले आणि प्रचंड बहुमताने जिंकले. विजयी झाल्यानंतर पवार साहेबांनी त्यांचे अधिकृत ‘खासदार प्रतिनिधी’ म्हणून आप्पासाहेबांची नियुक्ती केली. यासाठी स्थापन करण्यात आलेल्या अति-महत्त्वाच्या ‘कोअर कमिटी’मध्ये माजी केंद्रीय गृहमंत्री सुशीलकुमार शिंदे, सोलापूरचे जिल्हाधिकारी आणि स्वतः आप्पासाहेब झांजुर्णे हे निवडक सदस्य होते. यावरून त्यांची राजकीय ताकद आणि शरद पवारांच्या दरबारातील त्यांचे स्थान किती सर्वोच्च होते हे स्पष्ट होते.

याच विश्वासाचा आणखी एक ऐतिहासिक किस्सा म्हणजे, भिलारवाडी येथे बाळासाहेब गटाच्या वतीने श्री. मकाई सहकारी साखर कारखान्याच्या कार्यक्षेत्रावर एका भव्य कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. तत्कालीन केंद्रीय कृषिमंत्री शरद पवार साहेब कार्यक्रमासाठी स्वतः हेलिकॉप्टरने येत होते. त्यावेळी सर्वांना धक्का बसला जेव्हा हेलिकॉप्टरमधून पवार साहेबांसोबत स्वतः आप्पासाहेब झांजुर्णे खाली उतरले. आप्पासाहेब आणि गावातील रस्त्याने पवार साहेबांनी आप्पासाहेबांना थेट सोबत आणल्यामुळे संपूर्ण राजकीय वर्तुळात आणि उपस्थितांमध्ये एकच खळबळ उडाली आणि आप्पासाहेबांची प्रचंड राजकीय हवा झाली. आजही संपूर्ण सोलापूर जिल्ह्यात ‘पवार साहेबांचा सर्वात विश्वासू माणूस’ म्हणून आप्पासाहेबांची ख्याती आहे.

*श्री मकाई सहकारी साखर कारखाना’ आणि राष्ट्रीय गौरव*

आप्पासाहेबांनी स्वतः

श्री मकाई’ नावाने खाजगी साखर कारखान्याचे लायसन्स काढले होते. मात्र, शरद पवार आणि विजयसिंह मोहिते पाटील यांच्या आदेशाचा आदर ठेवत त्यांनी केवळ ५ हजार रुपये भरून ते लायसन्स सहकारी संस्थेच्या नावावर वर्ग केले. रामवाडी येथे झालेल्या पहिल्या बैठकीत त्यांची ‘चीफ प्रमोटर’ म्हणून निवड झाली. रात्रंदिवस एक करून त्यांनी वीस वर्षांच्या अथक प्रयत्नांतून सहकारी तत्त्वावर ‘मकाई’ कारखाना उभा केला. आप्पासाहेब चेअरमन असताना या कारखान्याला ३ वेळा राष्ट्रीय पारितोषिक मिळाले आणि तो देशात नंबर १ वर पोहोचला. हा त्यांच्या व्यवस्थापकीय कौशल्याचा सुवर्णकाळ होता.

मात्र, पुढे राजकीय सहकाऱ्यांनी विश्वासघात करून आप्पासाहेबांचे ‘मकाई’ कारखान्याचे चेअरमनपद काढून घेतले. ही खंत ते आजही आवर्जून व्यक्त करतात. त्यांनी रक्ताचे पाणी करून जो कारखाना उभा केला, तो आज चुकीच्या कारभारामुळे कर्जाच्या डोंगराखाली दबला गेला असून त्याचे त्यांना मोठे दुःख आहे.

 *कौटुंबिक समृद्धी आणि उच्चपदस्थ नातेसंबंध*

    राजकारणासोबतच आप्पासाहेबांनी आपल्या कुटुंबालाही उच्चशिक्षित, प्रगतीशील आणि सक्षम बनवले आहे. त्यांच्या या सुदृढ कुटुंबामध्ये पुढील सदस्यांचा समावेश आहे:

सौ. शोभा झांजुर्णे (पत्नी): त्या एक उद्योजक आणि प्रयोगशील शेतकरी आहेत. त्यांनी शेतात तब्बल ४,००० आंब्यांची कलमी रोपे लावून आदर्श फळबाग फुलवली आहे. पंचक्रोशीत त्यांची एक उत्तम आणि यशस्वी फळबागायतदार म्हणून अत्यंत आदराने गणना केली जाते.

अभिजित झांजुर्णे (मुलगा): उच्च शिक्षणासाठी आप्पासाहेबांनी त्यांना थेट इंग्लंड येथे पाठवले होते. इंग्लंडमधून अभिजित यांनी एमबीए (MBA) चे शिक्षण पूर्ण केले. भारतात परतल्यानंतर त्यांनी काही काळ नामांकित ‘भारत फोर्ज’ कंपनीत नोकरी केली. त्यानंतर स्वतःचा व्यवसाय सुरू केला, जो आज दिवसेंदिवस अतिशय वेगाने वृद्धिंगत होत आहे. त्यांच्या ऑटोमोबाईल आणि फूड प्रोसेसिंगच्या दोन मोठ्या एक्सपोर्ट फॅक्टऱ्या आहेत.

सौ. मैथिली अभिजित झांजुर्णे (सूनबाई): MPSC परीक्षेत महाराष्ट्रात मुलींमध्ये पहिल्या आल्या होत्या. सध्या त्या MSIDC मध्ये प्रमुख पदावर कार्यरत असून ५ जिल्ह्यांचा कारभार सांभाळतात.

डॉ. प्रिया पाटील (मोठी मुलगी): त्यांनी फार्मसीमध्ये डॉक्टरेट (Ph.D.) केली असून त्या मॉडर्न कॉलेजमध्ये प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत.

चि. सोनिया झांजुर्णे (धाकटी मुलगी): उच्च शिक्षणाचा वारसा पुढे चालवत ती सध्या बीबीए फायनान्स (BBA Finance) चे शिक्षण घेत आहे.

आप्पासाहेबांचे महाराष्ट्राच्या राजकीय वर्तुळात प्रचंड वजन होते. माजी मुख्यमंत्री स्व. विलासराव देशमुख आणि माजी गृहमंत्री स्व. आर. आर. (आबा) पाटील यांच्याशी त्यांचे अतिशय जिव्हाळ्याचे संबंध होते. माजी मंत्री राजेंद्र टोपे हे त्यांचे सख्खे भाचे लागतात. त्यामुळे मंत्रालयातील समाजहिताच्या कामांसाठी त्यांचा राबता असायचा. इतकेच नव्हे, तर पद्मश्री कुलगुरू डॉ. वाय. पी. पाटील हे आप्पासाहेबांना आपल्या कुटुंबासारखे मानतात.

   आजचे वास्तव: दांडगा जनसंपर्क

      आज वय झाले असले आणि सध्या ते पुणे येथे वास्तव्यास असले, तरी आप्पासाहेब झांजुर्णे यांचा जनसंपर्क आजही तितकाच दांडगा आणि जिवंत आहे. कृषी क्षेत्रातील त्यांच्या जुन्या मित्रपरिवाराचा आणि दांडग्या अनुभवाचा फायदा आजही सर्वसामान्यांना होतो. करमाळा तालुक्यातील राजकारण, समाजकारण आणि अर्थकारण यावर आजही त्यांची सूक्ष्म नजर असते आणि त्यांचा सक्रिय सहभाग कायम असतो.

      आप्पासाहेब झांजुर्णे म्हणजे करमाळा तालुक्याच्या राजकारणातील एक असे वादळ, ज्याने सहकाराच्या माध्यमातून हजारो शेतकऱ्यांच्या घरात समृद्धी आणली आणि विश्वासघाताचे चटके सोसूनही आपली समाजसेवेची नाळ कधी तुटू दिली नाही!”